शहर त्याच्या लोकांभोवती स्वतःला तयार करते. त्याची सर्वात जिव्हाळ्याची वास्तुकला निवासी आहे, घर आपल्या लोकांद्वारे आणि जमीन, हवामान, इतिहास, सवयी – मानसिक आणि शारीरिक दोन्हींशी त्यांचे संबंध बोलते. दिल्ली, एकाच वेळी अनेक जीवनांनी बनलेली आहे. दिल्लीवाला कोण आहे आणि ते कसे जगतात? या जीवनामागील अवचेतन समजण्यासाठी शहर आणि त्याचे बनणे समजून घेतले पाहिजे. पुराण किल्लाच्या आसपास एक प्राचीन दिल्ली आहे, जिथे 1500 BCE पूर्वीच्या वसाहती भांडी, साधने आणि हस्तकलेच्या तुकड्यांद्वारे सामान्य जीवनाबद्दल गंभीरपणे बोलतात. एक मध्ययुगीन दिल्ली आणि दृश्यमान मध्ययुगीन दिल्ली आहे, जी अजूनही उभी आहे, शहरीकरणाच्या अंतरातून शिखरावर आहे.
दिल्लीला भग्नावस्थेचे शहर म्हणणे हा सन्मान आणि ओझे दोन्ही आहे. सखोल काळासोबत जगणे, इतिहासाच्या djins द्वारे दररोज वाटाघाटी करणे हा एक सन्मान आहे. हे देखील एक ओझे आहे कारण इतिहासासह जगणे क्वचितच सोपे केले जाते. जुन्या क्वार्टरमधील घरे गोठलेली राहणे अपेक्षित आहे, अंतहीन परवानग्या न घेता रुपांतर करण्यास नकार दिला जातो. त्याऐवजी आपण जे पाहतो ते क्षय आहे. घरे अतिवृद्ध झालेली आणि कोसळलेली, नाजूक पण कशी तरी टिकणारी दिसतात. उष्मा, पाऊस, धूळ आणि वेळ यातून ते कुटुंब आणि व्यवसाय एकत्र ठेवतात, जुनी दिल्ली शहराचे व्यावसायिक आणि सामाजिक हृदय म्हणून जिवंत ठेवतात.
फुटीतून आधुनिक दिल्लीचा उदय झाला. फाळणीनंतर, इतिहासातील सर्वात मोठ्या मानवी स्थलांतराच्या वेळी, दिल्लीने पश्चिम पंजाब, सिंध आणि वायव्य सरहद्द प्रांतातील लाखो विस्थापितांना सामावून घेतले. ते परत येतील या विश्वासाने अनेकजण आले. सामान काळजी आणि आशेने पुरण्यात आले. ती आशा पटकन विरघळली. जेव्हा परत येणे अशक्य झाले तेव्हा पुनर्बांधणी निकडीची झाली.
स्वतंत्र भारताला त्याच्या पहिल्या आणि सर्वात जटिल शहरी आव्हानांचा सामना करावा लागला. 1947 आणि 1950 च्या सुरुवातीच्या काळात दिल्लीची लोकसंख्या जवळपास दुप्पट झाली. पुनर्वसनाचे नेतृत्व पुनर्वसन मंत्रालय, दिल्ली इम्प्रूव्हमेंट ट्रस्ट आणि नंतर दिल्ली विकास प्राधिकरणाने केले, ज्याला नगरपालिका संस्था आणि सहकारी गृहनिर्माण संस्थांनी पाठिंबा दिला.
केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभागामध्ये, वास्तुविशारदांनी एका विशिष्ट भारतीय आधुनिकतेला आकार दिला. त्यांचे कार्य तर्कसंगत, हवामानास प्रतिसाद देणारे आणि सामाजिकदृष्ट्या आधारलेले होते. ही एक गरज म्हणून आधुनिकता होती.
निर्वासितांचा प्रवास अनेकदा पुराण किला, किंग्सवे कॅम्प, हुमायूंचा मकबरा आणि लष्करी बॅरेकच्या छावण्यांमध्ये सुरू झाला. पाकिस्तानात स्थलांतरित झालेल्या मुस्लिमांनी सोडलेली घरे जुनी दिल्ली आणि सिव्हिल लाईन्समधील निर्वासितांना देण्यात आली. त्याच वेळी, नवीन परिसर आकार घेतला. लाजपत नगर, राजिंदर नगर, पटेल नगर, पंजाबी बाग, टिळक नगर, जंगपुरा, आणि कालकाजीचा काही भाग. हे विनम्र आणि दाट होते, भव्यतेसाठी नव्हे तर निकडीसाठी डिझाइन केलेले होते. घरांबरोबरच बाजारपेठा आणि लहान औद्योगिक युनिट्स वाढली. सहकारी गृहनिर्माण संस्थांनी कुटुंबांना संसाधने एकत्र करण्याची परवानगी दिली, सामूहिक नैतिकतेला आकार दिला जो अजूनही दिल्लीच्या परिसराची व्याख्या करतो.
या क्षणापासून उदयास आलेले दिल्ली घर हे स्थानिक आधुनिकतेचे एक रूप होते. घरे भारतीय राहणीमानाच्या भोवती आकारली गेली होती – घरातील-बाहेरची स्वयंपाकघरे, उन्हाळ्याची उष्णता कमी करण्यासाठी लहान खिडक्या, ग्रिलसह व्हरांडा, रोशनदाने, चारपाईसह छप्पर, तुळशीच्या रोपांसह आंगन. हवामान समजले. घरगुती जीवनाच्या आकाराचे डिझाइन. बहुतेकदा, ती घराची महिला होती जी बांधकाम, मार्गदर्शक स्वयंपाकघर, अंगण, स्टोरेज आणि थ्रेशोल्डचे निरीक्षण करते. वास्तुकला तीन हेतूने विकसित झाली. प्रथम, हवामान विज्ञान आणि एर्गोनॉमिक्स – अवकाशाचा उद्देश आणि हालचालींचा प्रवाह. दुसरे, स्मृती: एखादी व्यक्ती ज्याच्या मागे जगली होती, नेहमी विस्थापनातून मुक्त विश्रांती शोधत नाही तर वारसा आणि विधींसाठी जागा बनवते. हे दुर्मिळ होते. शेवटी, आकांक्षा – नव्या भारतात नवीन जीवन निर्माण करण्याची, दिल्लीवाला बनण्याची.
यासाठी शेवटची सुरुवात 2010 च्या सुरुवातीस शोधली जाऊ शकते. 2011 मध्ये, दिल्लीच्या इमारत नियमांमध्ये दुरुस्ती करून निवासी भूखंडांना पार्किंगसाठी स्टिल्टवर बांधण्याची परवानगी दिली आणि अतिरिक्त मजल्यांना परवानगी दिली. घनता यापुढे शहर विस्तार किंवा नवीन गृहनिर्माण टायपोलॉजीद्वारे संबोधित केले जात नाही, परंतु उभ्या तीव्रतेद्वारे.
यामुळे सर्व काही बदलले.
1950 आणि 1960 च्या दशकात निकडीच्या काळात बांधलेली घरे कधीही अनंत उभ्या वाढीसाठी तयार केलेली नव्हती. अनेक दशकांनंतर त्यांना अतिरिक्त मजले वाहून जाण्याची अपेक्षा करणे अवास्तव होते. घरमालकांना संपूर्णपणे पाडण्यासाठी आणि पुन्हा बांधण्यासाठी प्रोत्साहन देण्यात आले. लोभातून नाही तर व्यावहारिकता. शहरातच पर्यायी गृहनिर्माण व्हिजन उपलब्ध नसताना दिल्लीवाल्यांनी घराचा विस्तार करून फायदा का घेऊ नये?
दिल्लीवाला दोष नाही.
अपयश नियोजनात आहे. ज्या शहराला बाहेरून वाढण्याची गरज होती त्या शहराने सध्याचे फॅब्रिक ओव्हरलोड करण्याऐवजी निवडले. भौतिक जीवन चक्र, अतिपरिचित वर्ण किंवा आर्किटेक्चरल स्मृती यांची काळजी न घेता घनता वाढविली गेली. परिणाम अंदाजे होता. वास्तुविशारद गायब झाला. घरमालकाने एजन्सी गमावली. बिल्डरने ताब्यात घेतले.
एकेकाळी बंगल्यांचे शहर असलेले दिल्ली आता बिल्डरांचे शहर बनत आहे. घरे हॉटेल्ससारखी असतात. संगमरवरी आणि टाइल टेराझोची जागा घेतात. आयात केलेले सौंदर्यशास्त्र हवामानातील बुद्धिमत्ता मिटवते. रोशनदान्स सीलबंद आतील आणि खोट्या छताला मार्ग देतात. नैसर्गिक वायुवीजन HVAC प्रणाली बदलले आहे. डीडीए हाऊसिंग, एकेकाळी इक्विटीचा कणा होता, खाजगी योजनांसाठी सोडून दिला जातो.
जे हरवत चालले आहे ते केवळ वास्तुकला नाही तर एक शहर पुन्हा पुन्हा कसे निर्माण झाले याची कथा आहे. प्रत्येक घरात हवामान विज्ञान, स्मृती आणि आकांक्षा असते. दिल्लीच्या आधुनिक घरांचे दस्तऐवजीकरण करणे म्हणजे दिल्लीचेच, तेथील लोकांद्वारे दस्तऐवजीकरण करणे होय.
त्यांचे खोडणे म्हणजे प्रगती नाही. स्मृतीभ्रंश आहे.
दिल्ली अधिक चांगल्या स्मरणशक्तीला पात्र आहे. आणि दिल्ली हाऊसेस हे लक्षात ठेवण्याचा एक मार्ग आहे.
अनिका मान दिल्लीत पुरातत्व आणि समकालीन कलेवर काम करतात. वैयक्तिक म्हणून व्यक्त केलेली मते
